{"id":857,"date":"2011-05-30T16:44:49","date_gmt":"2011-05-30T11:44:49","guid":{"rendered":"http:\/\/davronbek.ziyouz.com\/?p=857"},"modified":"2011-05-30T16:51:05","modified_gmt":"2011-05-30T11:51:05","slug":"chumolilar-hayotidan-fotoreportaj","status":"publish","type":"post","link":"http:\/\/davronbek.ziyouz.com\/?p=857","title":{"rendered":"Chumolilar hayotidan fotoreportaj"},"content":{"rendered":"

Ular haqida ancha avval fotoreportaj uyushtirmoqchi edim. O’shanda ular tomorqaga ekilgan, so’ng unib, urug’ tukkan, oxir oqibat yulib tashlangan o’sma urug’larini qariyb 20 metr masofaga tashib ulgurishgan edi. Ularning mashrutlarini kuzatib ham orom olsa bo’ladi. O’zlaridan 5-6 baravar og’ir yukni katta tezlikda (tezlik shu darajada kattaki, bir chumolini muayyan tasvirga olish imkoni bo’lmadi) o’z inlariga tashlab, yana orada bir-birlari bilan salomlashgandek aloqa qilib ketishlarini kuzatgan kishi tafakkur qilmasdan iloji qolmaydi.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Keling, ular bilan yaqinroq tanishib olaylik:<\/p>\n

Chumolilar<\/strong> \u2014 pardaqanotlilar turkumiga mansub hasharotlar oilasi. 1 va 2-qorin bo\u2018g\u2018imlari ingichkalashib, ko\u2018krak bilan qo\u2018shiladigan poyachani hosil qiladi. Boshi katta, jag\u2018lari kuchli rivojlangan. Chumolilar jamoa (oila) bo\u2018lib yashaydi. Chumolilar oilasi bir necha ming, hatto millionlab individlardan tarkib topgan. Oilada ko\u2018p minglab ishchi chumolilar, qanotli o\u2018nlab erkaklari va bir necha ona chumoli bo\u2018ladi. Erkak chumolilar faqat ko\u2018payish davrida paydo bo\u2018lib, urug\u2018lanishdan so\u2018ng o\u2018lib ketadi. Ishchi chumolilar jinsiy organlari rivojlanmagan urg\u2018ochilardan iborat. Ona chumoli urchish davrida paydo bo\u2018ladi; urchishdan so\u2018ng qanotini tashlab, tuxum qo\u2018ya boshlaydi, 20 yilgacha yashaydi. Ishchi chumolilar oilani oziq bilan ta\u2019minlaydi, uyani qo\u2018riqlaydi (navkarlar) yoki suyuq zaxira oziqni saqlaydigan asalli bochkachalar hosil qiladi va boshqa vazifalarni bajaradi.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Chumolilarning yaxlit oila sifatida hayot kechirishida oiladagi individlar orasida oziq moddalar va sekretsiya bezlari suyuqligi bilan almashinib turishi (trofallaks), tuxum qo\u2018yuvchi urg\u2018ochisi bilan ishchi chumolilar o\u2018rtasida kimyoviy sezgi orqali bog\u2018lanish borligi katta ahamiyatga ega. Oila hayotini boshqarishda, ayniqsa, feromonlar muhim ahamiyat kasb etadi. Ayrim oilalarning o\u2018zlari oziqlanadigan joylari bo\u2018ladi. Bir qancha chumoli turlari bir necha oilani birlashtiruvchi koloniyalar hosil qiladi; oilalar o\u2018zaro individlar va oziq moddalar almashinib turishadi; birgalikda o\u2018zlariga tegishli hududni qo\u2018riqlashadi.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Chumolilar tuproqda, toshlar ostida, chiriyotgan daraxtlar tanasiga uya quradi. Ba\u2019zan tomi yer yuzasiga konus shaklida chiqib turadigan qilib, quruq shoxlardan uya yasaydi. Chumolilar tuproqda juda murakkab, ko\u2018p kamerali in quradi. (\u00abO\u2018zbekiston Milliy Ensiklopediyasi\u00bbdan)<\/em><\/p>\n

\"\"<\/p>\n

\"\"
\nChumoli ini<\/em><\/p>\n

Kuni kecha tomorqada kartoshka ekilgan maydonchaga oralagan begona o’tlarni yulish bahonasida yana ishchi-chumolilarning mehnat-karvoniga ko’zim tushdi. Yomg’ir yog’ayotgan bo’lishiga qaramasdan bu safar ham ular to’kilgan urug’larni o’z inlariga tashish bilan ovora edilar.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

\"\"
\nGul urug’ini maydalab, tashish uchun tayyorgarlik ko’rishmoqda.<\/em><\/p>\n

“Dunyoda eng ko\u2018p sonli bo\u2018lishiga qaramasdan, chumolilar texnologiya, jamoaviy mehnat, harbiy strategiya, ilg\u2018or aloqa tarmog\u2018i, ierarxik tartib, intizom va shaharni benuqson rejalashtirish kabi ko\u2018plab sohalarda ham insonlarga namuna sifatida xizmat kilishi mumkin bo\u2018lgan bir tartibni namoyish qiladi. Chumolilar to\u2018da deb ataladigan jamoalarda shunday bir o\u2018zaro tartib bilan kun kechiradilarki, ularning insonlarnikiga o\u2018xshash sivilizatsiyasi bor deb o\u2018ylash mumkin.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Chumolilar oziq-ovqat ishlab chiqarish va ularni g\u2018amlab qo\u2018yish bilan bir qatorda yosh chumolilarga qarash, to\u2018dani mudofaa qilish va g\u2018animlarga qarshi jang olib borish kabi vazifalarni ham uddalaydilar. Yana shunday to\u2018dalar ham borki, ular \u00abtikish-bichish\u00bb, \u00abqishloq xo\u2018jaligi\u00bb va \u00abhayvonlar boqish\u00bb kabi yumushlar bilan ham mashg\u2018ul bo\u2018lishadi. Bu hayvonlar orasida juda kuchli aloqa tarmog\u2018i mavjud. Ularning ijtimoiy uyushqoqligi va omilkorligi har qanday jonzotlarnikidan ham ustundir”. (Horun Yahyo. \u00abChumolilar mo\u2018jizasi\u00bb)<\/p>\n

\"\"
\nO’zidan bir necha marta katta yukni ortmoqlab borayotgan chumoli<\/em><\/p>\n

Alloh Qur\u2019oni karimda Sulaymon Payg\u2018ambar (a.s.)ning hayotini ta\u2019riflab berar ekan, chumolilarning aloqa tizimiga ega ekanligiga ishora qiladi:
\nTo ular chumolilar vodiysiga yetganlarida, bir chumoli: \u00abEy, chumolilar! Uyalaringizga kiringiz, yana Sulaymon va uning lashkarlari o\u2018zlari sezmagan hollarida sizlarni ezib ketmasinlar!\u00bb<\/strong> – dedi. (\u00abNaml\u00bb surasi, 18-oyat)<\/p>\n

Chumolilar ustida olib borilgan ilmiy tadqiqot bu kichik mavjudotlar juda uyushgan ijtimoiy hayot kechirishini va bu uyushma ehtiyojidan kelib chiqib, ular juda murakkab aloqa tarmog\u2018iga ham ega ekanligini aniqladi. Masalan, National Geographic nashri shunday ma\u2019lumot beradi:<\/p>\n

Katta yoki kichik chumolining bosh qismida million yoki undan ortiq ishchilar (ularning barchasi urg\u2018ochilar) dan iborat to\u2018dalarga muhim bo\u2018lgan kimyoviy va vizual signallarni tutadigan ko\u2018p qirrali sezgi a\u2019zolari mavjud. Uning miyasi yarim million nerv hujayralaridan tarkib topgan; ko\u2018zlari aralashma; antennalari burun va barmoquchlari sifatida faoliyat ko\u2018rsatadi. Og\u2018iz pastidagi bo\u2018rtmalar ta\u2019mni sezadi; tuklari tekkan narsaga reaktsiya ko\u2018rsatadi.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Biz bexabar bo\u2018lsak-da, chumolilar o\u2018zlarining juda sezgir a\u2019zolari tufayli aloqa o\u2018rnatish uchun turli uslublarni qo\u2018llaydilar. Ular bu a\u2019zolarni o\u2018lja topishdan tortib bir-birining ketidan borishgacha va o\u2018z uyalarini qurishdan tortib jang olib borishgacha har doim ishlatadilar. Ularning 2-3 mm hajmdagi tanalarida 500000 nerv hujayralari siqib joylashtirilganligiga qaramay, insonlarni lol qoldiradigan aloqa tizimlariga egadirlar. (Horun Yahyo. \u00abChumolilar mo\u2018jizasi\u00bb)<\/em><\/p>\n

Ilmiy adabiyotlarda yozilishicha, aynan chumolilarning hayotini o’rganiosh oqibatida bir necha kashfiyotlar yuzaga kelgan ekan. Chumolilar mudofaa tizimi ham juda puxta ishlangan ekan. Men ham amalda sinab ko’rdim. Ishchi-chumolilar yo’liga qo’lim bilan tog’anoq bo’lgandim, 20 sekundga qolmay, chumolilar qo’limga ilashib, chaqa boshlashdi. Arinikidan kuchsiz, chivinnikidan kuchli bo’lgan bu chaqish 10-12 joydan takrorlangach, astagina chekinishga majbur bo’ldim \"Smiley\"<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Allohning yaratgan har bir maxluqi ustida soatlar tafakkur qilinsa arziydi. Ana o’shanda inson o’zining qanday haqir ekanligini anglay boshlaydi…<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Ular haqida ancha avval fotoreportaj uyushtirmoqchi edim. O’shanda ular tomorqaga ekilgan, so’ng unib, urug’ tukkan, oxir oqibat yulib tashlangan o’sma urug’larini qariyb 20 metr masofaga tashib ulgurishgan edi. Ularning mashrutlarini kuzatib ham orom olsa bo’ladi. O’zlaridan 5-6 baravar og’ir yukni katta tezlikda (tezlik shu darajada kattaki, bir chumolini muayyan tasvirga olish imkoni bo’lmadi) o’z inlariga tashlab, yana orada bir-birlari bilan \u0414\u0430\u0432\u043e\u043c\u0438 …<\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[133],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"http:\/\/davronbek.ziyouz.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/857"}],"collection":[{"href":"http:\/\/davronbek.ziyouz.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"http:\/\/davronbek.ziyouz.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/davronbek.ziyouz.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/davronbek.ziyouz.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=857"}],"version-history":[{"count":4,"href":"http:\/\/davronbek.ziyouz.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/857\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":859,"href":"http:\/\/davronbek.ziyouz.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/857\/revisions\/859"}],"wp:attachment":[{"href":"http:\/\/davronbek.ziyouz.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=857"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"http:\/\/davronbek.ziyouz.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=857"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"http:\/\/davronbek.ziyouz.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=857"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}